ಚಾಣಕ್ಯ ನೀತಿ - ತ್ರಯೋದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ

ಮುಹೂರ್ತಮಪಿ ಜೀವೇಚ್ಚ ನರಃ ಶುಕ್ಲೇನ ಕರ್ಮಣಾ । ನ ಕಲ್ಪಮಪಿ ಕಷ್ಟೇನ ಲೋಕದ್ವಯವಿರೋಧಿನಾ ॥ 01 ॥

ಗತೇ ಶೋಕೋ ನ ಕರ್ತವ್ಯೋ ಭವಿಷ್ಯಂ ನೈವ ಚಿಂತಯೇತ್ । ವರ್ತಮಾನೇನ ಕಾಲೇನ ವರ್ತಯಂತಿ ವಿಚಕ್ಷಣಾಃ ॥ 02 ॥

ಸ್ವಭಾವೇನ ಹಿ ತುಷ್ಯಂತಿ ದೇವಾಃ ಸತ್ಪುರುಷಾಃ ಪಿತಾ । ಜ್ಞಾತಯಃ ಸ್ನಾನಪಾನಾಭ್ಯಾಂ ವಾಕ್ಯದಾನೇನ ಪಂಡಿತಾಃ ॥ 03 ॥

ಆಯುಃ ಕರ್ಮ ಚ ವಿತ್ತಂ ಚ ವಿದ್ಯಾ ನಿಧನಮೇವ ಚ । ಪಂಚೈತಾನಿ ಹಿ ಸೃಜ್ಯಂತೇ ಗರ್ಭಸ್ಥಸ್ಯೈವ ದೇಹಿನಃ ॥ 04 (4.1) ॥

ಅಹೋ ಬತ ವಿಚಿತ್ರಾಣಿ ಚರಿತಾನಿ ಮಹಾತ್ಮನಾಮ್ । ಲಕ್ಷ್ಮೀಂ ತೃಣಾಯ ಮನ್ಯಂತೇ ತದ್ಭಾರೇಣ ನಮಂತಿ ಚ ॥ 05 ॥

ಯಸ್ಯ ಸ್ನೇಹೋ ಭಯಂ ತಸ್ಯ ಸ್ನೇಹೋ ದುಃಖಸ್ಯ ಭಾಜನಮ್ । ಸ್ನೇಹಮೂಲಾನಿ ದುಃಖಾನಿ ತಾನಿ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ವಸೇತ್ ಸುಖಂ ॥ 06 ॥

ಅನಾಗತವಿಧಾತಾ ಚ ಪ್ರತ್ಯುತ್ಪನ್ನಮತಿಸ್ತಥಾ । ದ್ವಾವೇತೌ ಸುಖಮೇಧೇತೇ ಯದ್ಭವಿಷ್ಯೋ ವಿನಶ್ಯತಿ ॥ 07 ॥

ರಾಜ್ಞಿ ಧರ್ಮಿಣಿ ಧರ್ಮಿಷ್ಠಾಃ ಪಾಪೇ ಪಾಪಾಃ ಸಮೇ ಸಮಾಃ । ರಾಜಾನಮನುವರ್ತಂತೇ ಯಥಾ ರಾಜಾ ತಥಾ ಪ್ರಜಾಃ ॥ 08 ॥

ಜೀವಂತಂ ಮೃತವನ್ಮನ್ಯೇ ದೇಹಿನಂ ಧರ್ಮವರ್ಜಿತಮ್ । ಮೃತೋ ಧರ್ಮೇಣ ಸಂಯುಕ್ತೋ ದೀರ್ಘಜೀವೀ ನ ಸಂಶಯಃ ॥ 09 ॥

ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಮೋಕ್ಷಾಣಾಂ ಯಸ್ಯೈಕೋಽಪಿ ನ ವಿದ್ಯತೇ । ಅಜಾಗಲಸ್ತನಸ್ಯೇವ ತಸ್ಯ ಜನ್ಮ ನಿರರ್ಥಕಂ ॥ 10 ॥

ದಹ್ಯಮಾನಾಃ ಸುತೀವ್ರೇಣ ನೀಚಾಃ ಪರಯಶೋಽಗ್ನಿನಾ । ಅಶಕ್ತಾಸ್ತತ್ಪದಂ ಗಂತುಂ ತತೋ ನಿಂಡಾಂ ಪ್ರಕುರ್ವತೇ ॥ 11 ॥

ಬಂಧಾಯ ವಿಷಯಾಸಂಗೋ ಮುಕ್ತ್ಯೈ ನಿರ್ವಿಷಯಂ ಮನಃ । ಮನ ಏವ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಕಾರಣಂ ಬಂಧಮೋಕ್ಷಯೋಃ ॥ 12 ॥

ದೇಹಾಭಿಮಾನೇ ಗಲಿತಂ ಜ್ಞಾನೇನ ಪರಮಾತ್ಮನಿ । ಯತ್ರ ಯತ್ರ ಮನೋ ಯಾತಿ ತತ್ರ ತತ್ರ ಸಮಾಧಯಃ ॥ 13 ॥

ಈಪ್ಸಿತಂ ಮನಸಃ ಸರ್ವಂ ಕಸ್ಯ ಸಂಪದ್ಯತೇ ಸುಖಮ್ । ದೈವಾಯತ್ತಂ ಯತಃ ಸರ್ವಂ ತಸ್ಮಾತ್ಸಂತೋಷಮಾಶ್ರಯೇತ್ ॥ 14 ॥

ಯಥಾ ಧೇನುಸಹಸ್ರೇಷು ವತ್ಸೋ ಗಚ್ಛತಿ ಮಾತರಮ್ । ತಥಾ ಯಚ್ಚ ಕೃತಂ ಕರ್ಮ ಕರ್ತಾರಮನುಗಚ್ಛತಿ ॥ 15 ॥

ಅನವಸ್ಥಿತಕಾರ್ಯಸ್ಯ ನ ಜನೇ ನ ವನೇ ಸುಖಮ್ । ಜನೋ ದಹತಿ ಸಂಸರ್ಗಾದ್ವನಂ ಸಂಗವಿವರ್ಜನಾತ್ ॥ 16 ॥

ಖನಿತ್ವಾ ಹಿ ಖನಿತ್ರೇಣ ಭೂತಲೇ ವಾರಿ ವಿಂದತಿ । ತಥಾ ಗುರುಗತಾಂ ವಿದ್ಯಾಂ ಶುಶ್ರೂಷುರಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥ 17 ॥

ಕರ್ಮಾಯತ್ತಂ ಫಲಂ ಪುಂಸಾಂ ಬುದ್ಧಿಃ ಕರ್ಮಾನುಸಾರಿಣೀ । ತಥಾಪಿ ಸುಧಿಯಶ್ಚಾರ್ಯಾ ಸುವಿಚಾರ್ಯೈವ ಕುರ್ವತೇ ॥ 18 ॥

ಏಕಾಕ್ಷರಪ್ರದಾತಾರಂ ಯೋ ಗುರುಂ ನಾಭಿವಂದತೇ । ಶ್ವಾನಯೋನಿಶತಂ ಗತ್ವಾ ಚಾಂಡಾಲೇಷ್ವಭಿಜಾಯತೇ ॥ 19 ॥

ಯುಗಾಂತೇ ಪ್ರಚಲೇನ್ಮೇರುಃ ಕಲ್ಪಾಂತೇ ಸಪ್ತ ಸಾಗರಾಃ । ಸಾಧವಃ ಪ್ರತಿಪನ್ನಾರ್ಥಾನ್ನ ಚಲಂತಿ ಕದಾಚನ ॥ 20 ॥

ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ತ್ರೀಣಿ ರತ್ನಾನಿ ಜಲಮನ್ನಂ ಸುಭಾಷಿತಮ್ । ಮೂಢೈಃ ಪಾಷಾಣಖಂಡೇಷು ರತ್ನಸಂಜ್ಞಾ ವಿಧೀಯತೇ ॥ 21 ॥